|
Twitter, geruchten en complotten
Opinie, Katholiek Nieuwsblad, 28-10-11
Eén onbevestigd berichtje op Twitter is soms genoeg voor dagenlange ophef in de virtuele wereld. Dat leert de gebruikers van dit medium een belangrijke les, vindt Frank G. Bosman.
Het Nederlandse SBS 6-programma 'Shownieuws' heeft afgelopen week per ongeluk de tekst 'hersenbloeding beatrix' getwitterd. De redactie van het programma tikte de zoektermen per ongeluk in als tweettekst, maar trok het bericht later weer in. 'Shownieuws' betreurt ten zeerste dat er verwarring is ontstaan over de gezondheid van de koningin, en bracht zijn "welgemeende excuses" over aan de Rijksvoorlichtingsdienst. Twitter explodeerde bijkans onder de reacties. In de korte tijd dat het online had gestaan was het duizenden keren doorgezonden (retweets) naar andere twitteraars die weer hetzelfde deden. Informatie verspreid zich met meer dan kwadratische snelheid over het internet, ook als het om valse informatie gaat.
 De vraag is waarom juist dit twitterbericht zoveel ophef veroorzaakte. Natuurlijk, het gaat wel om ons staatshoofd en haar gezondheid. Beatrix’ leven is van staatsbelang. En omdat de afzender SBS6 was, vertrouwde de gemiddelde twitteraar het bericht zonder eerst zelf de feiten te checken, bijvoorbeeld door op de website van het programma te kijken. Dat was genoeg geweest, want er stond niets.
Propaganda
In de tweede wereldoorlog ontwikkelde twee psychologen een wiskundige formule om te kunnen voorspellen of een bepaald gerucht (valse informatie) veel of juist weinig indruk zou maken. Oorlogspropaganda leeft van de illusie van authenticiteit. Wie de leugen te snel doorpikt, kan er niet door gemanipuleerd worden. Bovendien moet het valse bericht wel dicht op je huid zitten. Verkeerde informatie over een bejaarde dictator aan het andere einde van de wereld heeft een hele andere impact op mijn directe leven dan de (valse) mededeling dat ons drinkwater met chemicaliën is vervuild.
R = I x A
Gordon Allport en Leo Postman publiceerde hun formule in het boek The Psychology of Rumor (1947) als volgt: R = I x A. In het Engels is dat Rumor is Importance times Ambiguity (een gerucht is de importantie maal ambiguïteit). De importantie staat voor het belang dat de ontvanger (en vaak ook weer verspreider) van het gerucht aan de inhoud hecht. In het geval van Beatrix is het belang zoals gezegd groot. Zij is ons staatshoofd en mag zich bovendien in een blijvende populariteit verheugen door alle lagen van de bevolking.
Weten
 De ambiguïteit staat voor de mate waarin de ontvanger (en vaak ook weer verspreider) van het gerucht in staat is de inhoud van het gerucht op waarde te schatten. Hoe kleiner dat vermogen van de ontvanger is, bijvoorbeeld omdat hij niets van de materie snapt, hoe groter het gerucht. Bij de gezondheid van Beatrix is zo ongeveer iedereen een leek. Alleen de RVD kan in dit soort zaken iets echt weten. En dan zijn er natuurlijk de directe familieleden van de koningin, maar die zullen heel begrijpelijk de kaken stijf op elkaar houden
Eye-opener
Gemeten naar de formule van Allport en Postman is het dus zeker niet verwonderlijk dat de twittergemeenschap zo tekeer is gegaan. Beatrix’ belang voor ieder van ons is evident, net als de mate waarin bijna niemand echt weet hoe het met de majesteit gaat. Het incident is wel een eye-opener voor iedereen die met media te maken heeft, de makers en de consumeerders. Let bij dit soort ‘brekende’ nieuwsberichten op de twee factoren van Allport en Postman. Zodra een van de twee waardes groot is, is het risico van een gerucht ook groot.
9/11
De formule van de twee psychologen werkt overigens ook bij complotdenkers. Een seculier en een religieus voorbeeld. Sinds op 11 september twee vliegtuigen in de WTC-torens zijn gevolgen, gonst het op internet (en daarbuiten) van de geruchten. Nee, het waren geen moslimsterroristen maar de Mosad of de CIA die in opdracht van Bush een reden moesten hebben om een olie-oorlog te beginnen. Bijna niemand kan de enorme hoeveelheid informatie te pakken krijgen en verwerken die nodig is om een afgewogen oordeel te geven. Tegelijkertijd gaat ‘9/11’ ons allemaal aan: we voelden ons allemaal in onze veiligheid bedreigt. Gevolg is dat het gerucht zo sterk is dat het bijna onuitroeibaar is.
Da Vinci Code
Ook religieuze complotten houden zich netjes aan deze formule. Toen Dan Brown met zijn Da Vinci Code grote opschudding opwekte met zijn theorieën over Jezus en Maria Magdalena, waren de complotdenkers bij bosjes te vinden op internet. De r.k.-kerk zou al lang afweten van de bloednakomelingen van Jezus en zijn vriendin, maar dat bewust al eeuwen onder de pet hebben gehouden. Wederom zijn er maar weinig mensen die deze complexe materie kunnen overzien en een gewogen oordeel geven. Tegelijkertijd is de importantie kennelijk groot: het christelijk verhaal heeft het leven van ieder van ons in het Westen aangeraakt.
Wat kunnen we van het Beatrix-incident en van de formule van Allport en Postman leren? Dat wij als (re)twitteraars ons dezelfde journalistieke normen zouden moeten opleggen als de professionals dat doen. Check je bronnen, ga nooit op één bron af, doe aan wederhoor, vraag een expert om raad en gebruik je gezonde verstand. Click safe.
ron: Dit artikel is in iets ingekorte vorm gepubliceerd in Katholiek Nieuwsblad.
...
|
