|
Wat maakt televisie levensbeschouwelijk?
Interview, Trouw, 30-08-11
Het kabinet wil dat levens-beschouwelijke omroepen weer strikt levensbeschouwelijke programma's gaan maken. Maar wat is dat eigenlijk, levensbeschouwelijke televisie? In de praktijk blijkt die vraag moeilijk te beantwoorden. Wie denkt dat levensbeschouwelijke omroepen alleen kerkdiensten uitzenden, heeft het mis. Het programma-aanbod is meer dan dat. Zo zijn er kookprogramma's, praatprogramma's, documentaires en dramaseries. De geestelijke grondslag van de omroep is daarin niet altijd nadrukkelijk aanwezig.
 De vraag is of omroepen als de Ikon, RKK, Human en de Joodse Omroep zich daardoor nog wel aan hun wettelijke taak houden: het verzorgen van een media-aanbod dat geheel ligt op kerkelijk of geestelijk terrein en dat in lijn ligt met de identiteit van de groep die zij vertegenwoordigen. Volgens minister Van Bijsterveldt (CDA, media) niet. De 2.42-omroepen - vernoemd naar hun plek in de Mediawet - kunnen de algemene programma's beter overlaten aan de omroepverenigingen, vindt zij. Onaanvaardbaar, volgens de 2.42-omroepen zelf. Den Haag heeft zich helemaal niet te bemoeien met de invulling die zij aan hun taak geven. Daarbij maken zij naar eigen zeggen nu al alleen levensbeschouwelijke programma's.
Tijd om de praktijk eens te bekijken. Een theoloog, een CDA-politicus en een hoogleraar journalistiek en media kijken naar een programma van de Joodse Omroep, de Ikon en de Human. Één vraag staat centraal: is dit levensbeschouwelijke tv?
Het programma van de Joodse Omroep, 'Dwars door de Diaspora', voldoet volgens de drie deskundigen aan de eisen. Het gaat over een groep joodse jongeren die via twee routes van Amsterdam naar Jeruzalem reizen. "Op zoek naar verhalen en belevenissen die hen iets leert over hun identiteit en hun roots", kondigt de stem aan. De jongeren filmen hun reis zelf met handcamera's. "Ik vind mezelf eigenlijk altijd een nepjood", zegt kandidaat Charlotte in de camera. "Want ik weet er echt heel weinig van. Behalve natuurlijk dat je weet dat je joods bent en daar sta je dan voor."
Het feit dat de jongeren via Oost-Europa en Turkije of via Zuid-Europa en Noord-Afrika naar Jeruzalem reizen, maakt dit een echt 2.42-programma, vindt Maarten Haverkamp, Tweede Kamerlid en mediawoordvoerder voor regeringspartij CDA. "Als ze in het vliegtuig waren gestapt naar Jeruzalem, was het anders geweest. Nu komen ze langs plekken die maakt wie ze zijn. Dat is de persoonlijke beleving die een levensbeschouwelijk programma moet bevatten."
Frank Bosman, die naar eigen zeggen als mediatheoloog overal een religieuze laag in ziet, is het daarmee eens. "De jongeren gaan op zoek naar verhalen over joden, praten met elkaar over wat het betekent om joods te zijn. Dat is levensbeschouwelijke tv." Jo Bardoel, hoogleraar journalistiek en media aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, bekijkt het rationeel: past dit programma binnen de taak van de 2.42-omroepen, zoals die in de huidige wet beschreven staat? Ja, vindt Bardoel. De wet laat volgens hem veel ruimte voor de interpretatie van de omroepen zelf.
Het is daarbij logisch dat zij die taakopvatting ruim interpreteren, zegt Bosman. "Als jij levensbeschouwelijke omroepen geld geeft om hun ding te doen, dan doen ze hun ding. En dat is wat gelovigen graag doen: evangeliseren en anderen laten zien wat hun geloof inhoudt." 'Dwars door de Diaspora' is een voorbeeld van een programma dat is bedoeld voor een breed publiek, zegt Bardoel. Hij vindt het vlot en speels, waardoor het ook voor niet-joden aardig is.
Voor het programma 'Spraakmakende Zaken' van de Ikon geldt dat ook, vindt de hoogleraar. Het wordt op primetime uitgezonden en moet dus voor een breder publiek toegankelijk zijn. De reden dat het volgens hem weinig expliciet over religie gaat. 'Spraakmakende Zaken' wordt aangekondigd als een programma waarin presentator en oud-GroenLinks- Kamerlid Paul Rosenmöller wisselende gasten ontvangt over 'brandende kwesties uit het recente verleden'. Deze aflevering gaat het over het plegen van abortus nadat er bij het kind een afwijking is geconstateerd tijdens de twintig weken echo. Aan tafel een gynaecoloog en een echtpaar dat het heeft meegemaakt. Zij vertellen hun verhaal, terwijl Rosenmöller vragen stelt: wat gebeurde er? Hoe voelde dat? Wat waren de kansen?
Bardoel: "Er wordt goed doorgevraagd, maar er bleef een vraag weg die ik wel had verwacht. Ik noem het de 'Knevelvraag' (naar EO-presentator Andries Knevel, red.): Hoe verhoudt dit zich tot uw geloof?" Dat algemene karakter is de reden dat Bosman en Haverkamp dit programma bestempelen als niet-levensbeschouwelijk. Bosman begrijpt dat de Ikon moet schipperen tussen de eigen achterban bedienen en een breder publiek bereiken, maar bij deze aflevering is de balans scheef, vindt hij.
Vond Haverkamp bij 'Dwars door de Diaspora' dat de persoonlijke beleving belangrijk was, bij dit programma is dat niet doorslaggevend. Hier stelt hij zich de vraag of andere omroepen dit programma ook kunnen maken. Hij denkt van wel. "Wordt dit onderwerp anders behandeld als het niet van een levensbeschouwelijke omroep zou zijn? Nee, de EO en de KRO kunnen dit ook." Dat geldt volgens de CDA'er niet voor 'De Vloer Op', het programma van de Human waarin bekende acteurs op toneel improviseren over actuele dilemma's.
In deze aflevering gaat het over een vrouw die een advertentie op een datingsite zet: 'Een ten dode opgeschrevene (v) zoekt een ten dode opgeschrevene (m)'. Een man reageert op de advertentie en ze ontmoeten elkaar op het kerkhof. Dit programma is onder meer levensbeschouwelijk omdat het kleine en grote menselijke drama's uitbeeldt, vindt Bosman. Bardoel vindt het improviserende iets voor een 2.42-omroep. "Je wordt geprikkeld om na te denken over de vraagstukken die voorbij komen. En dat is aardig." Haverkamp bekijkt het anders: "Zou een andere omroep dit oppakken? Ik denk het niet. Algemene omroepen hebben meer doelstellingen, zoals: kijken er veel mensen naar dit programma? Ik denk niet dat dat bij 'De Vloer Op' zo is."
Volgens Bosman hebben de humanisten sowieso een probleem: ze zijn een rare eend tussen de andere omroepen omdat ze niet religieus zijn. Als je volgens hem de 'smalle theorie' van Van Bijsterveldt op de Human legt, valt alles wat zij maken buiten de boot. De mediatheoloog is kritisch over de plannen van het kabinet. De politiek mag niet beoordelen welk programma levensbeschouwelijk is en welke niet, vindt hij. "Dat is het karakter van onze publieke omroep."
Volgens Haverkamp bemoeit het kabinet zich niet met de inhoud, maar geeft het de 2.42-omroepen alleen een duidelijke opdracht mee. "Zij zeggen: wij hebben toegang tot het publieke bestel omdat wij anders zijn dan andere omroepen. Dat mag je als politiek meten en kritisch bekijken." Bardoel waarschuwt voor de gevolgen van een strikt levensbeschouwelijke taakopdracht. Hij verwacht dat kerken dan weer een grotere invloed krijgen op de programmering van de 2.42-omroepen. Dat kan orthodoxe televisie in de hand werken - terwijl vooral de grotere levensbeschouwelijke omroepen als de Ikon en RKK op dit moment redelijke vrijheid hebben ten opzichte van de achterliggende kerkgenootschappen.
Maar het is volgens de hoogleraar aan de minister om de taakopdracht scherper te formuleren, mocht zij dat willen. Dat kan wel pas op het moment dat de licenties voor na 2015 weer worden uitgedeeld. Tot die tijd is de 2.42-omroepen niets te verwijten, vindt Bardoel.
...
|
