Walter Kasper begeleidde jarenlang vanuit Rome de oecumene. Hij was prefect van de Pauselijke Raad voor de Bevordering van de Eenheid onder de Christenen en daarmee hoofd ‘oecumene’ van het Vaticaan. In Utrecht vond gisteren een symposium plaats over een boek van Kasper, Harvesting the fruits (2009), recent in het Nederlands vertaald.
Aanleiding voor de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg, de Protestantse Theologische Universiteit en de Katholieke Vereniging voor Oecumene om op een symposium de balans op te maken. Al meer dan vier decennia zijn christelijke kerken met elkaar in gesprek. Maar hebben de oecumenische dialogen ook wat opgeleverd?"De oecumene heeft de wind niet mee, gaat niet vanzelf en doet soms pijn. Maar tegelijkertijd is het een levenslange zoektocht en een feest van herkenning’’, zo opende Henk van Doom, voorzitter van de Katholieke Raad voor Oecumene het goedbezochte symposium.
In Kaspers boek, dat in het Nederlands onder de titel Een rijke oogst is verschenen, wordt de balans opgemaakt van veertig jaar gesprekken tussen lutheranen, gereformeerden, baptisten, anglicanen en (rooms-)katholieken. Het Tweede Vaticaans Concilie speelde een belangrijke rol bij de start van de oecumene:"Eenheid onder de christenen was en is geen hobby voor enkele intellectuelen”, aldus Henk Witte (Tilburg School of Theology)."Oecumene is een geloofsbeslissing. Dit is Gods wil, dat alle christenen één zijn.” Volgens Witte is Kaspers boek zowel een"spiritueel testament” als een stand van zaken in de oecumene vanuit rooms-katholiek perspectief. De kardinaal wil met dit boek de"successen benadrukken, helder maken wat nog moet gebeuren en aandacht vragen voor blijvende discussie.”
Kern
Een rijke oogst is opgebouwd uit vier grote delen: Jezus Christus en de Drievuldigheid, rechtvaardiging en heil, de kerk, en doop en eucharistie. Het gaat Kasper om de heilseconomie: hoe God de mensheid verlost heeft in Jezus Christus. Tegelijkertijd volgt het boek de mate van gerealiseerde oecumenische overeenstemming. Dat Jezus Christus de kern van het heil is, daar is geen discussie over onder christenen, en over rechtvaardiging nauwelijks meer, maar over kerk, ambt en sacramenten des te meer.
In 1999 werd een gezamenlijke verklaring van lutheranen en katholieken ondertekend over nota bene een van de kernpunten van de Reformatie: de rechtvaardigingsleer. Kern van de verklaring is dat de wederzijdse verkettering wordt veroordeeld en definitief beëindigd, die in belijdenis- en concilieteksten woekerde.
"Het echte probleem zit hem ook niet meer in hoe de kerken over rechtvaardiging denken, maar dat dit woord voor laatmoderne mensen inhoudsloos is geworden’’, aldus Dick Akerboom (Universiteit van Tilburg). Hij wees er in zijn betoog meerdere malen op dat al die theologische consensus waardeloos is als de kerken dit niet weten te verkopen."De oogst is binnen, maar die moet je niet te lang opgeslagen houden. Dan gaat de oogst rotten. En waarom zou je dan überhaupt oogsten? Rechtvaardiging lijkt het antwoord op een vraag die niemand meer stelt.”
Behalve oecumenische consensus blijven er genoeg problemen. Kasper noemt ze ook netjes, vooral in de gedeeltes over de kerk en de sacramenten. Rond de doop was er eigenlijk nooit discussie, maar rond de eucharistie des te meer. Vooral de kwesties van eucharistische gastvrijheid (intercommunie), de omgang met de eucharistische gaven van brood en wijn (bijvoorbeeld bij aanbidding buiten de liturgie) en het voorgaan van niet-gewijden trekken diepe sporen in het christelijke gesprek."De anglicanen en de katholieken waren bijna bereid om elkaars eucharistie te erkennen’’, zegt Ton van Eijk, de vertaler van het boek en oud-voorzitter van de Raad van Kerken in Nederland."Maar toen kwamen de perikelen rond het wijden van vrouwen en homoseksuelen. Wat je er ook van vindt, het was de doodsteek voor de eucharistische oecumene.”
Het gedeelte over de kerk beslaat bijna 50 procent van het hele boek. Niet vreemd, zo stelden verschillende sprekers op het symposium. Volgens Eddy van der Borght (Vrije Universiteit) gaat het mis bij het ambt:"Want wie moet bepalen of iets binnen de traditie past? Of hoe je een Schriftwoord moet interpreteren?” Katholieken en protestanten gaan dan toch hun eigen weg:"Katholieken wijzen dan naar het leergezag, terwijl protestanten historisch wars zijn van macht en machtsstructuren.”"Het heeft ook te maken hoe je tegen de gewijde bedienaar van Woord en Sacramenten aankijkt”, reageerde Leo Koffeman (Protestantse Theologische Universiteit)."Een protestant ziet vooral een prediker, een dienaar van het Woord, terwijl een katholiek een de gewijde bedienaar toch als eerste associeert met een priester en zijn sacramentele bediening.”
Adelbert Denaux (Tilburg School of Theology) voegde er aan toe dat ook van belang is waar je ‘de kerk’ in eerste instantie situeert: lokaal of universeel."De lokale kerk is waarlijk kerk, en niet een juridische onderafdeling van de universele kerk van Christus. Tegelijkertijd is de universele kerk niet de optelsom van de lokale geloofsgemeenschappen, maar meer het zichtbare teken van de volheid van de wereldkerk.”
Redactieraden
Toch is ook Kaspers optimisme eindig. In het boek Katholische Kirche (Herder Verlag, 2011) dat net verschenen is in Duitsland (twee jaar na Harvesting the fruits) toont de kardinaal zich toch iets sceptischer dan in Een rijke oogst. Hij merkt op dat de oecumenische dialoog moeilijker wordt in plaats van makkelijker. Hij spreekt zelfs over een oecumenische ‘ijstijd’. De reden voor het opmerkelijke verschil tussen de twee oecumeneboeken ligt wellicht in het feit dat Kaspers naam wel op Een rijke oogst prijkt, maar dat het feitelijk het werk is van de hele pauselijke raad, inclusief theologische en kerkpolitieke redactieraden. Wellicht spreekt uit Een rijke oogst een kardinaal die een idealistisch testament wil neerleggen, terwijl in het boek Katholische Kirche zijn realisme de overhand heeft.
Alles symposiumbezoekers waren het er over eens: het is een rijke oogst, maar of er een nieuwe opkomt, blijft in nevelen gehuld.
Zie: Een rijke oogst. Vruchten van de oecumenische dialoog. Walter Kasper. (Vertaald door Ton van Eijk), Berne Boek, 20 euro.
Katholische Kirche. Wesen - Wirklichkeit - Sendung. Kardinaal Walter Kasper. Herder Verlag, 29,95 euro
Bron: Dit artikel is gepubliceerd in het Friesch Dagblad.
...
