"wat een spreker is die man!"
- Mirjam Nieboer (IKON)
"de Lucky Luke onder de theologen: schrijft sneller dan zijn schaduw" - Katholiek.nl
"de Nico ter Linden van de RKK: speelse narratieve theologie"
- Ruard Ganzevoort (VU A'dam)
"eerste hulp bij vragen over populaire relikunst" - Trouw
"de meest geciteerde theoloog in de media" - Brabants Dagblad
"een van de geheime wapens
van de katholieke kerk"
- NRC Handelsblad
"de angry bird onder de theologen"- isidorusweb.nl
"de Theoloog des Vaderlands"
- GoedGelovig.nl
"het midden tussen een gedreven docent
en een begenadigd prediker"
- De Scherper
Lachen met Johannes Paulus II
Interview, KatholiekNederland.nl, 13-02-11
In aanloop naar de zaligverklaring van Johannes Paulus II op 1 mei worden er op internet herinneringen aan de Poolse paus opgehaald, vooral aan zijn charismatische uitstraling. In de onderstaande video zien we hem tijdens zijn apostolisch bezoek aan de VS in 1979. In Madison Square Garden in New York vormt hij het middelpunt van een jongerenontmoeting. Bekijk dit uiterst merkwaardige optreden van Johannes Paulus II. Katholieknederland.nl spreekt er vervolgens over met media- en cultuurtheoloog Frank G. Bosman.
We zien Johannes Paulus II hier zoals we hem zelden hebben gezien? Hoe kijk je hiernaar als mediatheoloog?
"Ik moet zeggen dat ik in eerste instantie met heel veel verwondering naar dit filmpje heb zitten kijken. Ik heb Johannes Paulus II nog meegemaakt, zij het dat ik pas in 1978, het jaar van zijn aantreden, ben geboren. Ik associeerde Johannes Paulus II met gezag, charisma en een gulle glimlach, maar niet met slapstick. Als mediatheoloog probeer ik twee zaken te doorgronden: 1) wat bedoelde Johannes Paulus II ermee? 2) hoe kwam dit op de menigte over? In eerste instantie moest ik bij de schijnbaar onzinnige dierengeluiden van de paus denken aan de klankgedichten van de dadaïsten. Bij hen was alle dwaasheid en absurditeit verbonden met hun ideologie om de 'oude mens' en de 'oude wereld' af te breken voor een radicaal nieuwe. Niet dat Johannes Paulus II de dadaïsten wilde imiteren, maar van een zekere parallellie is wellicht sprake. En laten we niet vergeten dat de ideologische absurditeit van de dadaïsten óók gewoon heel grappig was."
De humor van Johannes Paulus II lijkt heel flauw. Lachen om je eigen gekke geluiden. Is het flauw, of zijn we teveel beïnvloed door types als Paul de Leeuw dat we dit niet nog maar moeilijk kunnen verstaan?
"Ik vind sowieso dat iemand die 'humor' met 'Paul de Leeuw' associeert of die twee in één zin noemt, niets van humor begrijpt. De Leeuws humor is - zeker de laatste tijd - louter gebaseerd op het leed van anderen, en op een oneindige herhaling van zichzelf. In eerste instantie lijkt de 'humor' van Johannes Paulus II inderdaad erg flauw: beetje dierengeluiden maken, lachen en zwaaien naar de menigte, wachten op een reactie, die de paus overigens maar al te makkelijk krijgt. Hij is en blijft een volksmenner, zelfs als hij zit en eigenlijk niets 'zinnigs' zegt. Vooral het contrast maakt deze situatie zo grappig. Als jij en ik het in de bus doen, is er weinig grappigs aan. Maar als de geestelijke leider van 1 miljard katholieken ten overstaan van zoveel uitzinnige, enthousiaste mensen én ten overstaan van kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders (kijk maar eens naar de tronies van de kardinalen, die vinden er niets lolligs aan) zich zo 'laat gaan', werkt dat op je lachspieren. Het is net als de koningin die een windje laat. Kinderboeken staan er vol mee, en zelfs volwassenen kunnen een glimlach niet onderdrukken. Die absurditeit maakt dat dit humor is."
Is er een diepere betekenis van zijn ironische opmerking “This is a charismatic moment”? Of is het variant op de glossolalie?
"Bijna op het einde van de 'speech' - of moeten we 'performance' zeggen - tilt de paus de absurde humor naar een metaniveau. Hij vergelijkt zijn eigen 'dierengeluiden' met 'tongentaal' als hij bijna verontschuldigend zegt: "This is a charismatic moment". Bijna alsof hij net 'uit de Geest' is teruggekeerd en de zaken weer in menselijke proporties ziet, en hij zich een tikkeltje schaamt voor zijn 'extase'. Ik denk dat Johannes Paulus II een bijna onbewuste tik uitdeelt aan mensen die te pas en te onpas 'in de Heer' zijn, visioenen en openbaringen krijgen alsof het niets is, die zelfs over de keuze tussen pindakaas en jam op de boterham de Heer om een teken vragen, en elke maar al te menselijke behoefte in een direct goddelijk licht zetten. Paulus, zoals bekend, erkende het bestaan van tongentaal, en zelfs dat het een goddelijke oorsprong had, maar als je zijn teksten goed leest, heeft ie het er niet zo op. Tongentaal, profetie, charisma, het heeft allemaal iets chaotisch, iets onbeheersbaars.... en hoe open en charismatisch Johannes Paulus II ook was én overkwam, de aan Rome karakteristieke zucht naar controle en conventie was hem ook zeker niet vreemd."
Aan het einde van zijn 'trip', zegt de paus: 'This is destroying the programme.' Wat bedoelde hij daarmee?
"Ik moest we ontzettend grinniken bij deze woorden, omdat de feitelijke en de gesuggereerde betekenis tegelijkertijd invielen. Johannes Paulus II bedoelt natuurlijk dat dit 'gespeel' met de massa de ongetwijfeld zeer scherpe tijdsplanning van de ontmoeting onder druk zet. Elke seconde van zijn leven stond bij wijze van spreken twee maanden van tevoren vast. Hij had nog wel eens de neiging om van het protocol af te wijken, en te improviseren. Hiermee kreeg hij de sympathie van de massa, kijk maar naar dit filmpje, maar tegelijkertijd zorgde hij ook voor wanhoop bij de planners in zijn omgeving. Waarschijnlijk was het hem mede daarom te doen. Tegelijkertijd lijkt deze zin, zo uit het niets, rechtstreeks uit een sciencefictionfilm te zijn weggelopen. Alsof de een of andere computer, robot of cyborg vastloopt in zijn eigen programma en de zelfvernietigingssequentie in gang zet: '10 seconds until autotermination', of iets dergelijks. Het komt, net als de rest van de scène, onwezenlijk over. Het gaat om een minder handig geformuleerde zin in een taal die niet de zijne is, maar die wel bijdraagt aan de door hem gewilde vervreemding."
Zou zijn ‘anarchie’ iets met zijn achtergrond te maken kunnen hebben? Hij kwam immers uit een communistisch land waar de Partij grote rally’s hield om de massa in bedwang te houden.
"Johannes Paulus II is een groot retor en een groot volksmenner geweest. Hij wist intuïtief en feilloos wat hij moest doen of zeggen om de massa aan zijn lippen te laten hangen. Hier zien we een voorbeeld in extrema: zelfs als hij 'gek' doet en dierengeluiden produceert, liggen de jongeren aan zijn voeten. Het ultieme bewijs dat echte volksmenners hun publiek alles kunnen verkopen."
We zagen ook bij Baghwan dat die zijn volgelingen geregeld aan het lachen maakte. En de Dalai Lama lacht bijna altijd. Hoort lachen bij spiritualiteit?
"Ja, ik denk dat lachen bij spiritualiteit hoort. Humor doet twee zaken, het is een drukventiel zodat opgebouwde stress zich op een veilige (voor jezelf en andere) manier kan ontladen, en het helpt verschrikkelijk bij het relativeren van het leven in het algemeen en van je eigen leven in het bijzonder. Wie niet of nauwelijks lacht, is vaak een vervelend mens om mee samen te leven, neemt zichzelf vaak al te serieus en is niet in staat tot echte geestelijke groei. Denk aan heiligen, die we op video hebben, Johannes Paulus II, Moeder Teresa, ze lachen allemaal lang en hartelijk. De 'oude heiligen' lachen nooit, omdat niemand dat ooit opgeschreven heeft. Iedereen lacht, maar de hagiografen besloten dat niet op te nemen, dat stond niet heilig genoeg. Denk aan 'De naam van de roos' van Umberto Eco, die werkt dat thema schitterend uit."
Vind je dat er in de RK-Kerk van tegenwoordig genoeg gelachen wordt?
"Nee, katholieken nemen zichzelf vaak veel en veel te serieus. De PKN heeft een eigen digitale nar, www.goedgelovig.nl, de eerste gristelijk-satirische website. Erg aan te bevelen overigens, ook voor katholieken. Een katholieke variant van goedgelovig.nl bestaat niet, omdat iedereen die kerk en hiërarchie op de hak wil nemen, de dreiging van wraak van diezelfde hiërarchie voelt. Hoe hoger in de kerkelijke hiërarchie, hoe minder er vaak te lachen is. Terwijl lachen spanning vermindert en zaken kan relativeren. Bovendien is het juist héél katholiek om 'humor' als een van de wegen van het naderen tot God te zien. Cabaretiers als Herman Finkers laten ons zien dat katholieken over het heilige grapjurken, niet om het heilige te besmeuren, maar juist - heel paradoxaal - om het te kunnen naderen, en om het heilige heilig te houden. De Franse filosoof George Bataille zei al dat een taboe (of grens of verbod) alleen maar een taboe kan blijven, als zij af en toe doorbroken wordt. Het heilige kan alleen het heilige blijven, als zij af en toe 'ontheiligd' wordt door middel van grappen."
Bij deze video op YouTube zie je ook comments staan. Wat valt je daaraan op?
"Drie dingen: het zijn er erg veel; 99 procent is ronduit positief en lovend over Johannes Paulus II; en veel comments zijn bijna als gebeden geschreven, waarin de reageerders hem aanroepen met kreten als 'we love you' en 'we still miss you'. Niet: ik mis hem, maar ik mis JOU. Het zijn vocatieve reacties, aanroepend!"
Op alle pagina's is een disclaimer van toepassing. Deze site wordt niet gesponsord, noch door reclame financieel ondersteund.
Overgenomen teksten zijn van de eigenaar van deze site zelf of noemen hem bij name.
