"de Nico ter Linden van de RKK: speelse narratieve theologie"
- Ruard Ganzevoort (VU A'dam)
"eerste hulp bij vragen over populaire relikunst" - Trouw
"de meest geciteerde theoloog in de media" - Brabants Dagblad
"een van de geheime wapens
van de katholieke kerk"
- NRC Handelsblad
"de angry bird onder de theologen"- isidorusweb.nl
"de Theoloog des Vaderlands"
- GoedGelovig.nl
"het midden tussen een gedreven docent
en een begenadigd prediker" - De Scherper
Pop-Gregoriaans en pseudomystiek
Artikel, Isidorusweb.nl, 16-04-10; mediareligiecultuur.nl, 27-04-10
De Duitse vocalistengroep Gregorian mengt de aloude kerkelijke zag (Gregoriaans) met een modern poprepetoire. Hoewel het een sympathiek idee is en de vocalisten zeker grote individuele kwaliteiten hebben, komt het geheel kitsch en gezocht over. Pop en Gregoriaans laten zich lastig mengen, en de ambiance met toortsendragende monniken in felgekleurde pijen werkt op de lachspieren. De aantrekkingskracht - de band is commercieel zeer succesvol - ligt in de handzaam verpakte pseudomystiek die de gezangen omgeeft.
In 1991 produceerde de Duitse band Gregorian hun eerste cd Sadisfaction, qua stijl sterk gelijkend op de easy esoterica van de band Enigma. Enigma gebruikte in die tijd Gregoriaans aandoende sequenties in hun popmuziek, maar enkel als één van de vele verfraaiingen. In 1998 echter veranderde de ‘band’ Gregorian in een vocalistengroep. Artistiek directeur besloot om het Gregoriaanse ‘toefje’ uit hun eerste project te bombarderen tot uitgangspunt van al hun werk.
Twaalf nummer werden uitgezocht en ‘vertaald’ in de voor Gregoriaans zo kenmerkte zeventonige schaal. Daarna werden twaalf professionele koorzangers uitgezocht om nummers op te nemen als Brothers in Arms (Dire Straits), Scarborough Fair (Simon & Garfunkel), Tears in Heaven (Eric Clapton), Nothing Else Matters (Metallica) en Losing My Religion (R.E.M.). Het werd de eerste van tot nu toe zeven Masters of Chant-cd’s. Op de cd’s is louter ‘gregorianiserende’ gezangen te horen, gecombineerd met popinstrumenten als drumstel, gitaar en keyboard.
Gregoriaans
Het Gregoriaans dat Gregorian als uitgangspunt voor hun muziek heeft genomen, dank zijn naam aan een gelijknamige paus Gregorius I (590-604). Deze paus probeerde enige orde in de muzikale, kerkelijke chaos aan te brengen. Hij besloot tot één notatiesysteem: vierkantjes zonder stokjes in plaats van de ons bekende rondjes mét stokjes. Ook ordende hij de bestaande muziek naar gelang de liturgische periodes van het kerkelijke jaar. Gregoriaanse muziek is voortgekomen uit de monastieke traditie waarin monniken op diverse tijdstippen van de dag en de nacht bij elkaar komen om het ‘H. Officie’ te bidden, voornamelijk psalmen.
De kenmerken van Gregoriaans zijn dus ook ‘monastiek’: eenstemmig, relatief sober (zeker bij het reciteren van psalmen), spel van vraag en aanbod (de cantor zingt voor, de communiteit antwoordt), maar tegelijkertijd creatief in de uitvoering omdat de muzieknotatie veel ruimte laat voor eigen interpretatie aangaande de lengte van de noten of de ‘kleuring’ van de sequenties. De ‘juiste’ wijze van het zingen van de gezangen uit de oude manuscripten is nog steeds een hot topic onder experts.
‘Pop meets Gregorian’
Wat levert deze op zich spannende combinatie tussen popmuziek en Gregoriaans nu eigenlijk op. Bands als Enigma experimenteren al jaren met groot commercieel en redelijk muzikaal succes met het mixen van verschillende muziekstijlen. Het uitgangspunt van Gregorian zet zwaar en bijna exclusief in op Gregoriaans. Het resultaat is verwarrend. De zangers zijn ongetwijfeld geschoold en kundig. Ook treffen ze redelijk goed de manier waarop Gregoriaans gezongen moet worden. Maar de combinatie tussen Stairway to Heaven of Tears in Heaven en Gregoriaans past gewoon niet.
De originele muziekstukken, allemaal krakers in de popscene, komen totaal niet tot hun recht door de vergregorianisering. Dit heeft te maken met de strenge muzikale eisen van het gregoriaans. Melodieën en teksten die niet specifiek voor de Gregoriaanse manier van zingen geschreven zijn, zullen uit ‘monnikenkelen’ niet klinken. Een vergelijkbare ‘vocaalgroep’ als Libera, die ook het Gregoriaans als uitgangspunt neemt, doet dit beter. Daar komen ook drums en gitaren aan te pas, maar dan gaat het vaak om zelf geschreven muziekstukken. Gregorian doet dat niet, en dat hoor je. De muziek is niet onprettig om maar te luisteren, maar gaat heel snel irriteren omdat iedereen de originelen kent (en daarmee gaat vergelijken) en omdat een beetje kenner van het Gregoriaans direct kriegelig wordt van de ongelijksoortigheid van tekst, melodie en zangstijl.
Pseudomystiek
Maar het wordt erger. Zoals elke zichzelf respecterende popgroep maakt ook Gregorian muziekclips. Deze zijn de moeite van het kijken zeker waard – ze staan bijna allemaal op YouTube.com – maar dan wel voor de religiewetenschapper. Zonder uitzondering figuren in de clips van Gregorian: verwijfde monniken, in bonte kleuren geverfde pijen, brandende toortsen, kerken, galerijen, kloostergangen, altaren, wierook, Mariabeelden, crucifixen, doodskisten, koorbanken, en werkelijk elke ander monastiek clichébeeld dat je je maar kan voorstellen.
In veel clips wordt er een soort pseudoliturgie opgevoerd, analoog aan het monastieke koorgebed. Je zit een groep monniken in processie (al dan niet met toortsen) door een klooster of kerk lopen. Ze eindigen bij een altaar (met standaard Maria erop) en buigen, knielen en lopen alsof ze een bepaalde liturgie volgen. Voor een iemand die iets van de katholieke liturgie afweet, is er geen touw aanvast te knopen, want het lopen, buigen, knielen enzovoorts heeft geen enkele connectie met de gezongen tekst.
Geen dogma’s
Maar kennelijk is niet iedereen even kritisch. De band is een economisch succes met miljoenen verkochte cd’s wereldwijd. De vraag is natuurlijk: wat maakt deze muziek nu zo aantrekkelijk voor de laatmoderne cultuurmens? Waarschijnlijk juist de combinatie van moderniteit (de popsongs) en een flinke scheut pseudomystiek (het Gregoriaans en de ambiance). Het ‘riekt’ naar eeuwenoude wijsheid en levenservaring, vormgegeven in de aloude gezangen van wijze monniken. Er is geen sprake van voorschriften, geen liturgie waar je je aan moet houden, geen dogma’s waar je in hoeft te geloven, geen overste waaraan je je moet onderwerpen. Het heeft de ‘schwung’ van mystiek en wijsheid, maar de vrijblijvendheid van onze cultuur.
Op alle pagina's is een disclaimer van toepassing. Deze site wordt niet gesponsord, noch door reclame financieel ondersteund.
Overgenomen teksten zijn van de eigenaar van deze site zelf of noemen hem bij name.
In 1991 produceerde de Duitse band Gregorian hun eerste cd Sadisfaction, qua stijl sterk gelijkend op de easy esoterica van de band Enigma. Enigma gebruikte in die tijd Gregoriaans aandoende sequenties in hun popmuziek, maar enkel als één van de vele verfraaiingen. In 1998 echter veranderde de ‘band’ Gregorian in een vocalistengroep. Artistiek directeur besloot om het Gregoriaanse ‘toefje’ uit hun eerste project te bombarderen tot uitgangspunt van al hun werk.