|
Apocalypto door de bril van The Passion: bloederige offertheologie (15-01-07)
 Trouw-journalist Belinda de Graaf begint haar recensie van de film ‘Apocalypto’ met de zin “Het is best lastig om naar naar Mel Gibsons indianenavontuur te kijken, en de persoon van Mel Gibson te vergeten (…) die met zijn extreem bloederige spektakelstuk ‘The Passion of the Christ’ wereldwijde commotie heeft veroorzaakt.” De enige manier om ‘Apocalypto’ echter volledig te begrijpen is echter juist vanuit Gibsons voorlaatste film over de laatste 24 uur van Jezus van Nazareth. In beide films gaat het namelijk om een moderne verbeelding van een Middeleeuwse offertheologie van de bloederigste en wreedste soort.
Pornografisch geweld
Beide films, ‘Apocalypto’ en ‘The Passion’ zijn bekritiseerd vanwege historische onjuistheden en vanwege het uitdragen van racistische ideeën (respectievelijk over Joden en Maya-indianen). Dit is echter niet het belangrijkste onderwerp dat beide films met elkaar verbindt. In feite is ‘Apocalypto’ het vervolg op ‘The Passion’, het is een theologisch tweeluik. In ‘The Passion’ laat Gibson ons een Christus zien die onmatig lijdt. De martelingen die Jezus ondergaat, werden door sommige critici bestempeld als ‘pornografisch’ en ‘zinloos’. Zinloos, omdat ‘The Passion’ Jezus’ lijden van zo goed als geen context geeft voor het lijden. Er is geen vergeving, geen opstanding, geen vertroosting, geen zingevend verhaal. Alleen de openingsscène in de Hof van Olijven (Getsemane) geeft iets van een basis: de duivel bezoekt Jezus en probeert hem te verleiden het lijden niet op zich te nemen. Frappant is dat Gibson – naar eigen zeggen - een film heeft willen maken over de zin van het (christelijk) lijden, feitelijk een film geproduceerd heeft over de zin-loos-heid van het lijden.
Schuld en bloed
Toch is het duidelijk dat Gibson in ‘The Passion’ wel degelijk een zinvolle boodschap wil geven aan het lijden. Hoewel hij dit niet expliciet in zijn film toont, kan iedereen zijn boodschap meevoelen, omdat iedereen wel zo’n beetje bekend is met het verdere levensverhaal van Jezus. Gibson predikt een offertheologie. Hierin wordt de schuld van de mens zo groot voorgesteld dat al het menselijk pogen (bidden, offeren, goede daden doen) te kort schiet om ooit door God vergeven te kunnen worden. God moet dan met de mensen verzoend worden. Maar omdat de schuld van de mensheid zo groot is, kan die alleen door Hemzelf worden weggenomen. In deze – nu wat bizar wordende theologie – stuurt God zichzelf in zijn Zoon naar de wereld om daar op het kruis in naam van de mensheid God met zichzelf te verzoenen. Offer, bloed, zonden, lijden en vergeving hebben onverbrekelijk met elkaar van doen. Het is door het bloed en het lijden van de Zoon dat de zonden van de mensen worden weggeveegd. De link met de eucharistieviering is snel gemaakt (zeker door de katholieke Gibson). Een van de traditionele gebeden zegt dan dat “op onbloedige wijze het bloedige offer van Christus wordt herhaald.”
Offertheologie
Die offertheologie is dan ook gelijk de link van ‘The Passion’ naar ‘Apocalypto’. Het indianenavontuur staat stijf van de bloederige taferelen, waarbij de offercultus bij een zogenaamde Maya-tempel het hoogtepunt vormt. In de film worden honderden, zo niet duizenden mensen ritueel vermoord. Op de tempel snijdt de hogepriester het hart uit de (letterlijke) slacht-offers om de goden gunstig te stemmen. Het bloed druipt over de trappen naar beneden. Het is nodig om te vermelden dat de offers van de priesters niets uithalen. Een bekend oudtestamentisch verhaal komt direct bovendrijven: “Toen zei Elia: ‘Ik ben de enige profeet van de HEER die nog over is. De profeten van Baäl zijn met vierhonderdvijftig man. [23] Breng ons twee stieren. Zij mogen als eersten een stier uitkiezen. Laten ze die in stukken snijden en op een brandstapel leggen, maar ze mogen het hout niet aansteken. Ik zal de andere stier gereedmaken en op een brandstapel leggen, maar ik zal het hout niet aansteken. [24] U moet de naam van uw god aanroepen, en ik zal de naam van de HEER aanroepen. De god die antwoordt met vuur, is de ware God.’” (1 Kon. 18) Ook hier slagen de ‘afgodenaanbidders’ er niet in de goden te behagen.
Eenmalig offer
Op het einde van de zinloze slachtingen van ‘Apocalypto’ (dezelfde zinloosheid van lijden als in ‘The Passion’) volgt de verlossing, die in ‘The Passion’ mist. Als de indianen bloedend over elkaar heen liggen, eindigt de film met de aankomst van de eerste Spaanse veroveraars. Op het eerste schip dat aan de horizon verschijnt, is nog net een priester te zien met een geheven kruis. Daar is Gibsons verlossing. Hij lijkt de Hebreeënbrief te citeren waarin staat dat Christus in zijn ene offer alle andere offer overbodig gemaakt heeft. Het is interessant om de gehele passage te citeren: “Eerst zegt hij: ‘Offers en gaven hebt u niet verlangd, brand- en reinigingsoffers behaagden u niet’ – daarmee bedoelt hij de offers die volgens de wet worden gebracht. Dan zegt hij: ‘Hier ben ik, ik ben gekomen om uw wil te doen,’ waarmee hij het eerste opheft om het tweede van kracht te doen zijn. Op grond van die wil zijn wij voor eens en altijd geheiligd, door het offer van het lichaam van Jezus Christus. De priesters blijven dagelijks hun dienst verrichten en steeds opnieuw dezelfde offers opdragen die de zonden nooit teniet zullen kunnen doen, terwijl hij, na zijn eenmalig offer voor de zonden, voorgoed zijn plaats aan Gods rechterhand heeft ingenomen.” (Hebr 10,8-12)
Goddelijke bloedwraak
Op deze wijze worden ‘Apocalypto’ en ‘The Passion’ met elkaar verbonden. Het ge-offer van joden en heidenen (Maya’s) wordt overbodig en zinloos gemaakt door het eenmalig ‘superoffer’ van Jezus Christus. Bloed (zonde) kan alleen met ander bloed worden weggepoetst. Een soort goddelijke bloedwraak. Luguber is de ‘verlossing’ die Gibson de indianen biedt. Want met het ‘verlossende kruis’ van de Spaanse katholieke priesters kwamen ook de Conquistadores, die op even bloedige wijze de indianen hebben uitgemoord. Misschien dat Gibson het afslachten van de indianen ook deel vindt van het goddelijk offer. En dat terwijl de door Gibson zo bewonderde Jezus zelf in een hele andere lijn staat. In Mattheus citeert Jezus tweemaal het 1 e hoofdstuk uit Jesaja: “Ik verlang barmhartigheid en geen offers” (Mat. 9,13; 12,7). Hiermee haalt Jezus de hele verbinding tussen zonde en pijn (vergelding) weg, en staat hij in een lange traditie van oudtestamentische profeten. Weer een punt dat Gibson niet heeft begrepen.
Foto's: A-film
...
|
